Scandinavische Mythologie

Raadsels en wedstrijden

In de Scandinavische mythologie en saga’s lezen we vaak over wedstrijden en raadsels die opgelost moeten worden. Verschillende goden gaan om verschillende redenen wedstrijden aan.

Odin is altijd op zoek naar meer wijsheid. In de Vaftrudnismál wil Odin op bezoek bij de reus Vaftrudnir ‘Sterke Mangelaar’, die aloude kennis zou bezitten. Odin vraagt Frigg om advies en om hem de weg te wijzen. Frigg waarschuwt hem dat Sterke Mangelaar de machtigste reus is die zij kent en dat niemand tegen hem opgewassen is. Odin is verblind in zijn hunkering naar kennis en gaat toch. Eenmaal aangekomen bij Sterke Mangelaar doet hij zich als een gewone reiziger voor en daagt hij de reus uit door te vragen of hij wel zo alwetend is als altijd beweerd wordt. De reus hapt toe en zegt: ‘Nooit kom jij heelhuids uit mijn hal, als je kennis niet groter is!’

De reus bepaalt eerst met vier vragen of zijn tegenstander het waard is om een strijd mee aan te gaan. Hij stelt vier vragen over mythische gegevens, bijvoorbeeld hoe de rivier heet die de grond deelt tussen goden en reuzen.

Nadat de vier vragen naar behoren zijn beantwoord, wil de reus de strijd aangaan met als inzet hun leven. Odin stelt nu twaalf vragen over het oerverleden en de scheppingsmythe. De reus weet ze allemaal te beantwoorden. De reus benadrukt veel gereisd te hebben en weet zelfs de vragen over de godenwereld en Ragnarok, het einde van de wereld, te beantwoorden. Uiteindelijk is Odin hem te slim af, en maakt zichzelf bekend, met de laatste vraag: ‘Wat fluisterde Odin in het oor van zijn zoon toen die op de brandstapel lag?’ Hierop moet de reus het antwoord schuldig blijven, hij verzucht: ‘Ik deelde met Odin mijn talig talent altijd zal jij de wijste blijven.’

Met deze wedstrijd leert de lezer een hoop over de mythologie en het wereldbeeld van de oude Scandinaviërs.

In Alvismál ‘Het lied van Alwijs’ is het Thor die een wedstrijd aangaat met de dwerg Alwijs. Alwijs wil graag de dochter van Thor trouwen, maar Thor wil eerst zijn wijsheid testen. De vragen die Thor stelt, zijn heel anders dan de vragen die Odin aan de reus stelt. Thor vraagt van Alwijs om synoniemen te geven van begrippen als de hemel, de maan en de zon. Thor gaat zolang door met het stellen van vragen dat de dwerg verrast wordt door het zonlicht en versteend. Zowel de vragen van Thor aan Alwijs als de vragen van Odin aan de reus zijn door Snorri Sturluson gebruikt in zijn Proza-Edda waarin hij de godenwereld en de taal van de dichtkunst beschrijft.

In Hervarar Saga ok Heidreks gaat Odin een raadselwedstrijd aan met een koning genaamd Heidrek. Odin is ook hier in vermomming en heeft de gedaante aangenomen van de ter dood veroordeelde boer Gestumblindi. Als hij een raadsel opgeeft dat Heidrek niet kan oplossen, zal hij niet sterven. De raadsels in deze saga zijn echte raadsels. Dit in tegenstelling tot Vaftrudnismál en Alvismál waar puur kennisvragen gesteld worden. In Hervarar saga vinden we raadsels als deze:

“Wat zie ik voor wonderlijks buiten bij de deur van Delling; met acht voeten en vier ogen, en knieën die boven zijn buik torenen? Overdenk dit raadsel, prins Heidrek!” “Spinnen,” antwoordt de koning.”

“Wat zie ik voor wonderlijks buiten bij de deur van Delling; zijn hoofd wendend tot Hel beneden, maar met zijn voeten altijd zoekend naar de zon? Overdenk dit raadsel, prins Heidrek!”  “Dit is een goed raadsel, Gestumblindi,” zegt de koning. “Ik heb het geraden. Het is de prei, zijn hoofd zit altijd stevig in de grond, maar vertakt zich boven de grond.”

De laatste vraag die Odin vermomd als Gestumblindi aan Heidrek stelt, is hetzelfde als de laatste vraag in Vaftrudnismal, Heidrek kan het antwoord hierop nooit weten.

Hieruit blijkt maar weer dat het altijd een groot risico is om een wedstrijd aan te gaan, je weet immers maar nooit of je met een vermomde god te maken hebt!

In bekende Ierse verhalen als Tochmarc Emire, ‘De hofmakerij om Emer’, vinden we een van oorsprong Germaans concept terug: vrouwen die in zwanen kunnen veranderen. Er zijn veel meer vergelijkingen te vinden. In dit artikel zal ik enkele bespreken.

Oorlogswezens die het weer beïnvloeden
In het Ierse Cath Maige Tuired Cunga, ‘Het eerste gevecht van Mag Tuired bij Cong’, is het gevecht van de Túatha dé Danann tegen de Fir Bolg in volle gang wanneer Badb, Macha en Morrígan naar de Berg van het Gijzelen gaan en naar de Heuvel van het Oproepen van de Strijdmachten bij Tara. Daar roepen ze magische regens van tovenarij op, compacte wolken van mist en een laaiende regen van vuur. Rood bloed stort uit de lucht naar beneden op de hoofden van de krijgers. Deze vrouwen werken hier samen als een trio van tovenaressen om hun eigen krijgers te helpen en te beschermen.

Dit incident heeft een parallel in het Oudnoordse gedicht Helgakviða Hundingsbana önnor, ‘De tweede ballade van Helgi, doder van de Hondenzoon’. In deze ballade beïnvloeden de valkyrjur, de Walkuren, het weer. Helgi is op weg om de oorlog te verklaren aan de man die zich verloofd heef met de Walkure Sigrun, de liefde van Helgi’s leven. Sigrun beschermt Helgi tweemaal door een woeste onweersbui te bedaren zodat zijn schip veilig kan afmeren. We zien ook in andere gedichten dat de komst van de Walkuren vaak vergezeld gaat met donder en bliksem. Het is opvallend dat in beide culturen deze bovennatuurlijke wezens in staat zijn om het weer te beïnvloeden.

De rol van vogels
Walkuren zijn gedaantewisselaars, ze kunnen de vorm van een dier aannemen en kiezen meestal de gedaante van een zwaan. In Helreið Brynhildar, ‘Brynhilds Hellevaart’, geeft Odin acht zussen, waaronder Brynhild, zwanenmantels. Deze mantels maakten hen Walkuren en zorgen ervoor dat ze door de lucht kunnen vliegen. Agnar steelt de zwanenkleden van de meisjes terwijl zij aan het baden zijn, hierdoor zijn zij gedwongen hem te dienen.

In Völundarkviða, ‘De Ballade van Völund’, ontmoeten drie broers drie Walkuren aan de oever van een meer. De meisjes zijn herkenbaar als Walkuren door hun zwanenkleden. De broers verleiden de meisjes en ze brengen zeven winters samen door. Daarna vliegen de meisjes terug naar hun gevechten om nooit meer terug te keren.

Zwanenmeisjes hebben ook een andere functie: ze kunnen wensen vervullen. Ze worden daarom ook óskmeyjar genoemd, ‘wensmeisjes’. Deze naam versterkt hun connectie met Odin, aangezien Odin onder veel verschillende namen bekend is. Een van deze namen, zoals genoemd in de Snorra Edda, is Óski, afgeleid van het Oudnoordse woord ósk, ‘wens’.

In het Ierse verhaal Aided Derbforgaill, ‘De dood van Derbforgaill’, vinden we een interessante parallel met het zwanenmeisjesmotief. Nadat Derbforgaill verliefd is geworden op Cú Chulainn veranderen zij en een van haar dienstmeisjes in zwanen om zo naar Loch Cuan te kunnen vliegen, waar ze op zoek gaan naar Cú Chulainn. Volgens Aided Derbforgaill
is Derbforgaill de dochter van de koning van Lochlann, ‘Noorwegen’. Een andere variant van dit verhaal is te vinden in Tochmarc Emire, ‘De Hofmakerij om Emer’. In dit verhaal is Derbforgaill echter de dochter van de koning van de Westelijke Eilanden.

In zijn artikel ‘The deaths of Lugaid and Derbforgaill’ merkt Carl Marstrander op dat hoewel het concept van mensen in de gedaante van dieren karakteristiek Germaans is, we niet kunnen aannemen dat Aided Derbforgaill onder Noorse invloed ontstaan is. Ierse teksten van een onomstotelijk eerdere datum bevatten hetzelfde concept. Marstrander noemt Compert Conculainn, ‘De geboorte van Cú Chulainn’, en Serglige Conculainn, ‘Het ziekbed van Cú Chulainn’, als voorbeelden (Marstrander: 203).

In Serglige Con Culainn wordt een groep vrouwen hopeloos verliefd op Cú Chulainn. Zij zien een troep prachtige vogels, allemaal willen ze wel een paar hebben en Cú Chulainn schiet voor iedere vrouw een paar uit de lucht. Voor zijn eigen vrouw heeft hij echter andere vogels op het oog; hij ziet namelijk twee nog mooiere vogels die door een rood-gouden ketting met elkaar verbonden zijn. Cú Chulainns vrouw verbiedt hem op deze vogels te jagen, volgens haar gevoel bezitten deze vogels een bepaalde bovennatuurlijke kracht. Cú Chulainn trekt zich niets aan van de waarschuwing van zijn vrouw en schiet toch. Hij doorboort echter alleen maar een van de vleugels van een vogel met zijn speer en hij valt boos in slaap. In zijn slaap heef hij een visioen waarin twee woedende vrouwen hem met een paardenzweep te lijf gaan. Zwaargewond laten ze hem achter. Cú Chulainn realiseert zich dan pas dat de vogels bovennatuurlijke vrouwen zijn.

In Oidhe Chloinne Lir, ‘De tragedie van de kinderen van Lir’, verandert de jaloerse Aoife de kinderen van Lir in zwanen in plaats van ze te vermoorden. Een ander voorbeeld waaruit blijkt dat het concept van een meisje dat in een zwaan verandert ook in Ierland bekend is, is Aislinge Óengusso, ‘De droom van Óengus’. Óengus wordt verliefd op Cáer Ibormeith, de dochter van de koning van Síd Úamuin. Dit meisje neemt het ene jaar de vorm van een zwaan aan en elke dag van het andere jaar de vorm van een meisje. Dit meisje is de dochter van de koning van een síd, een bovennatuurlijke plek. Dit zou haar en haar gave om in een zwaan te veranderen in verband kunnen brengen met de Andere Wereld.

Het met bloed wassen van wapenuitrusting
Gísla saga Súrssonar, ‘De saga over Gísli Sursson’, maakt deel uit van de IJslandse saga’s die rond 1200 v. Chr. zijn opgetekend. De gebeurtenissen die in deze saga’s beschreven worden, hebben waarschijnlijk meer dan 200 jaar daarvoor al plaatsgevonden. In de saga verschijnen twee vrouwen in Gísli’s dromen: een goede en een slechte droomvrouw. De goede vrouw beschermt Gísli en voorziet hem van adviezen, terwijl de slechte vrouw hem constant herinnert aan de verschrikkelijke manier waarop hij zal sterven.

De adviezen die de goede vrouw Gísli geeft, zijn zodanig dat de indruk gewekt wordt dat deze vrouw geïnspireerd is op het christendom. Zij drukt hem bijvoorbeeld op het hart om goed te zijn voor zijn minderen en zich verre te houden van de oude religie en magie. De slechte droomvrouw komt vaker in Gísli’s dromen voor en veel van deze ontmoetingen beangstigen hem. Zij verschijnt vaak druipend van het bloed, met dit bloed wil zij Gísli insmeren en wassen. Hij realiseert zich dat zij een teken van onheil in het gevecht is en dat zij uiteindelijk tevens zijn dood voorspelt. In een latere droom vertelt zij hem dat zij alles wat de goede droomvrouw hem beloofd heef zal terugdraaien. Daarna wast ze zijn haar met bloed uit zijn wonden en plaatst een bloederige kap op zijn hoofd. Wederom staat deze angstaanjagende verschijning voor hem, haar handen druipend van zijn bloed. 

Het wassen van een wapenuitrusting met bloed komt niet alleen in Oudnoordse verhalen voor. Ook in Ierse verhalen duiken soms oorlogsgodinnen op die de wapenuitrusting van een krijger met bloed wassen als een duidelijk voorteken van de dood. In Bruidne Da Choca, ‘De verwoesting van Da Choca’s hostel’, zien Cormac en zijn gevolg een rode vrouw op de oever bij een voorde een krijgswagen wassen. Als ze haar handen onderdompelt in het water, kleurt het water rood van het bloed. Cormac gruwt van dit tafereel en geef een van zijn mannen de opdracht om de vrouw te gaan vragen wat ze aan het doen is. De vrouw, strijdgodin Badb, antwoordt met een voorspelling terwijl ze op één been staat met één oog gesloten. Ze vertelt dat ze de wapenrusting van een gedoemde koning wast, deze koning zal spoedig omkomen in een gevecht. De boodschapper vertelt Cormac over deze profetie. Cormac gaat vervolgens naar Badb en vraagt haar wiens harnas ze wast. Badb antwoordt dat zij zijn eigen harnas en de harnassen van zijn gevolg wast.

In een versie van Aided Con Culainn, ‘De dood van Cú Chulainn’, genaamd Brislech Mór Maige Murthemni, ‘De grote nederlaag op de vlakte van Muirthemne’, ontmoet Cú Chulainn twee mooie jonge vrouwen die al weeklagend een bebloed kledingstuk wassen. In diezelfde versie probeert de moeder van Cú Chulainn hem drie keer melk te geven, maar iedere keer verandert de melk in bloed; dit is ook een waarschuwing dat Cú Chulainns dood nabij is (Thurneysen: 561, Hull).

In Reicne Fothaid Canainne, ‘Het gedicht van Fothad Canainne’, worden we getrakteerd op een levendige beschrijving van hoe Morrígan wordt gezien. Eerst heeft ze de vechtlust van de legers aangewakkerd tijdens de strijd en nu haar resultaat is geboekt, verschijnt zij op het slagveld om de wapenuitrustingen en een enorme hoeveelheid ingewanden te wassen. Terwijl ze wast, lacht ze een weerzinwekkende lach en werpt ze haar haar over haar schouder. Morrígan wordt hier beschreven als een afschrikwekkende vrouw die de krijgers aanmoedigt elkaar af te maken en die geniet van de gruwelen van het slagveld. Ze is een angstaanjagend voorteken van de dood.

Ierse en Oudnoordse oorlogswezens en het lot
Walkuren kunnen tot op zekere hoogte het lot beïnvloeden. Dit wordt bewezen in Völundarkviða, ‘De ballade van Völundr’. Deze ballade begint met een prozagedeelte waarin de ontmoeting met de Walkuren beschreven wordt. In het gedicht dat volgt, wordt deze ontmoeting samengevat en wordt verteld wat er gebeurde nadat de meisjes wegvlogen. In het eerste vers van het gedicht worden de meisjes omschreven als alvítur ungar/ ørlög drýgja, ‘jonge wezens die het lot van mensen bepalen’ (Oten: 114). Het is treffend dat het Oudnoordse woord ørlög zowel ‘lotsbestemming’, ‘(nood)lot’, ‘dood’ en ‘gevecht’ betekent. Drýgja betekent ‘zich bezighouden met’. ‘Lotsbestemming’ wordt als eerste betekenis gegeven, waarschijnlijk is dit de primaire betekenis, de andere betekenissen zijn echter ook opmerkelijk in deze Walkure-context. Het woord ørlög combineert de primaire functie van de Walkuren, het gevecht, met de primaire taak van de nornir, de ‘nornen’, die zich voornamelijk bezighielden met het bepalen van het lot van mensen. Dit woord verbindt deze wezens dus ook met elkaar en toont aan dat hun functies met elkaar verweven zijn. Deze connectie wordt nog duidelijker wanneer Snorre Sturluson Skuld als een van de Walkuren noemt in zijn proza-Edda (Snorre Sturluson is de twaalfde-eeuwse IJslandse dichter en geschiedschrijver die de proza-Edda heef samengesteld). Skuld is namelijk de jongste van de nornir (Sturluson: 56).

In een gedicht uit Njáls saga, ‘De saga van Njál’, genaamd Darraðarljóð, ‘De ballade van Dorrud’, wordt een gruwelijk beeld van de Walkuren geschetst. Een man ziet vrouwen, die zichzelf Walkuren noemen, weven met menselijke ingewanden. Ze gebruiken mensenhoofden als gewichten in het weefgetouw, een zwaard om het weefsel aan te slaan en een pijl als de spoel. Druk wevend zingen ze een gedicht waaruit blijkt dat het weven een waarschuwing is voor de slachtpartij die zal volgen. De vrouwen zingen dat ze de koning zullen volgen naar het slagveld, ze zijn immers Walkuren, zij kiezen de krijgers die in de strijd zullen vallen. Het gedicht voorspelt verder dat de Ierse krijgers gaan verliezen:

Tronge tider
vil timast irar,
aldri av minnet
vil det øydast.
Voven er veven
og vollen blodraud.
Fælslege tidender
vidt skal fara.

“Slechte tijden zijn in aantocht voor de Ieren, nooit uit het geheugen gewist. Het web is geweven en het slagveld is bloedrood. Vreselijk nieuws zal ver reizen.”

Ook de hemel is roodgekleurd van het vergoten bloed. Aan het eind van het gedicht verklaren de vrouwen dat ze al neuriënd op paarden zonder zadel met getrokken zwaarden snel weggalloperen van het slagveld. Het gegeven dat de vrouwen met menselijke ingewanden weven, verbindt hen mogelijk met de nornir en daardoor ook met het lot. Van de nornen wordt immers gezegd dat ze het lot van de mensen weven.

In de Ierse verhalen ontmoeten we strijdwezens die proberen te waarschuwen voor bloederige strijd. De gevechten waar zij voor waarschuwen, gebeuren ondanks hun waarschuwing toch, hierdoor hebben hun waarschuwingen ook iets voorspellends in zich. Ze zijn immers gedoemd plaats te vinden.

In Táin Bó Cúailnge, ‘De runderroof van Cooley’, spelen oorlogswezens een grote lotsbepalende rol. Morrígan zorgt ervoor dat de runderroof wel moet plaatsvinden. Bijna strategisch steelt zij een ster die ze naar Cruachan brengt, daar zal deze ster de oorzaak zijn van de runderroof.

Morrígan heef ook de macht om een overwinning te garanderen. In Cath maige Tuired, ‘De slag van Moytura’, verzekert ze de Dagda en zijn volk van de overwinning door met hem te slapen. Wanneer Cú Chulainn haar echter afwijst in Táin Bó Cúailnge zorgt ze voor tegenslag op zijn pad.

Conclusie

Zowel in Ierse als in Oudnoordse verhalen worden strijdwezens veelal met dezelfde beelden en concepten geassocieerd, zo zien we strijdwezens die kleding en wapenrusting met bloed wassen, strijdwezens die in zwanen kunnen veranderen en strijdwezens die met het lot in verband worden gebracht. De overeenkomsten zijn treffend en de grote vraag blijft hoe deze overeenkomsten te verklaren zijn. Ze kunnen mogelijk verbonden worden aan de Vikinginvasies rond de 8ste eeuw v. Chr., maar Marstrander wijst op oudere teksten die al motieven bevatten die in beide culturen voorkomen (Marstrander: 203). Misschien dat het antwoord dan gezocht moet worden in een gezamenlijke Indo-Europese afkomst. Al met al maken de vrouwelijke strijdwezens deze verhalen een stuk interessanter, meer beeldend en bloederiger dan de helden in deze verhalen.

Bibliografie

Finch, RG. 1965. The saga of the Volsungs. Londen.

Fraser, J. 1916. ‘The frst batle of Moytura’, Ériu 8: 1-63.

Gray, EA. 1982-1983. ‘Cath Maige Tuired’, Eígse 19: 230-62.

– 1982. Cath Maige Tuired. The second batle of Mag Tuired. Irish Texts Society 52. Kildare.

Hreinsson, V. (red.). 1997. The Complete Sagas of Icelanders. 5 vols. Reykjavík: Leifur Eiríksson.

Hull, E. 1898. The Cuchullin saga in Irish literature. Londen.

Koch, JT. en J. Carey. 1994. The Celtc heroic age. Literary sources for ancient Celtc Europe & early Ireland and Wales. 4e edite 2003. Aberystwyth.

Marstrander, C. 1911. ‘The deaths of Lugaid and Derbforgaill’, Ériu 5: 201-218.

Oten, M. 1994. Edda. Amsterdam.

Sturluson, S. vert. door E. Hagen. 1973. Den yngre Edda. Oslo.
– vert. door A. Holtsmark and D.A. Seip. 2003. Heimskringla: Snorres kongesagaer. Oslo.

Thurneysen, R. 1921. Die irische Helden- und Königsage bis zum 17. Jahrhundert. Halle an der Saale.

Franken, C.J.M., ‘Bliksem, bloed, zwanen en ingewanden: vergelijkbare beelden van strijdwezens in Ierse en Oudnoordse mythologie,’ Kelten 42 (mei 2009) 7-9.

De Runen

Tegenwoordig vinden we op wc-deuren nog wel eens de woorden ‘Laura was hier’ of ‘Emma is verliefd op Thijs’. Dit is niet alleen iets van onze tijd. Ook in de Vikingtijd worden er boodschappen in hout, op voorwerpen of in muren gekrast. De oude Scandinaviërs gebruiken hier het runenalfabet voor. Het runenschrift, ook futhark genoemd naar de eerste zes tekens, is ontstaan in de Romeinse tijd, toen de Latijnse letters door heel Europa waren verspreid. Een aantal runentekens lijkt ook erg op tekens in ons eigen alfabet. De oudste inscripties stammen uit circa 200 na Chr. Oorspronkelijk heeft het runenalfabet 24 tekens, dit schrift wordt het oude futhark genoemd. Aan het begin van de Vikingtijd wordt het aantal tekens teruggebracht naar 16. Sommige tekens krijgen verschillende betekenissen; de rune voor de letter ‘u’ wordt bijvoorbeeld gebruikt voor u, o, y, ø en w. Als rond de 11e eeuw het christendom naar Scandinavië komt, wordt het Latijnse schrift steeds meer gebruikt. Runen worden echter nog tot de 15e eeuw gebruikt voor korte boodschappen. In die periode wordt het schrift ook verder uitgebreid, zodat elk karakter correspondeert met een letter in het Latijnse alfabet.

In de mythologie duiken de runen op in verband met toekomstvoorspellingen en wijsheid. Zo hangt Odin zichzelf negen dagen lang op aan de wereldboom Yggdrasil. Door zichzelf op deze manier te offeren krijgt Odin de wijsheid van de runen. In de Edda worden de runen als reginkunnr, ‘afstammend van de goden’, aangeduid. De normale mens gebruikt de runen echter voor minder verheven zaken. Op allerlei gebruiksvoorwerpen zijn boodschappen achtergelaten; de objecten variëren van juwelen (ringen of broches) tot gespen van riemen en wapens. Vaak geeft de inscriptie simpelweg aan wie de eigenaar van het object is of wie de runen erop gezet heeft. Ook zijn er inscripties op (graf)stenen gevonden. Een beroemd voorbeeld is de steen die bij de Eggja-boerderij in Sogndal is gevonden. De steen wordt gedateerd op 650-700 na Chr. De inscriptie op de grafsteen is erg lang en het is nog steeds niet zeker wat er nu precies op staat. De steen lijkt een spreuk voor bescherming van het graf te bevatten en een beschrijving van een begrafenisritueel.

Om korte berichten naar elkaar te sturen, vergelijkbaar met hoe wij nu sms’jes sturen, worden boodschappen in stokjes gekrast die door een bode naar de andere persoon worden gebracht. Op die stokjes worden bijvoorbeeld liefdesverklaringen gekerfd, zoals dit bericht dat in Bergen gevonden is: ‘Ik hou zoveel van de vrouw van die man, dat vuur koud aanvoelt voor mij. En ik ben de minnaar van die vrouw.’ Een ander stokje dat in Bergen gevonden is, meldt  simpelweg: ‘Gylda zegt dat je thuis moet komen’ en weer een ander (van de ontvanger van de vorige boodschap misschien?) meldt ‘Ik zou willen dat ik vaker naar de kroeg kon.’ In de staafkerk van Lom is een stokje met een uitgebreide inscriptie gevonden uit 1200-1400: ‘Håvard zendt Guny Gods zegen en zijn vriendschap. En nu is het mijn volledige en complete wens om je om je hand te vragen, als je niet met Kolbein wil zijn. Overdenk je verwachtingen van het huwelijk en laat me weten wat je wenst.’

In de muren van staafkerken zijn veel namen van heiligen, God, Maria en het woord ‘kerk’ of teksten in het Latijn in runen gevonden. In de Hopperstad- staafkerk in Vik zijn daarnaast ook uitgebreidere teksten in het Oudnoors gevonden als: ‘Vandaag is de dag voor Palmzondag. Moge de Heer de man bijstaan die deze runen gekerfd heeft evenals hij die deze runen leest’.

Runeninscripties hebben zich met de Vikingen verspreid. Er zijn inscripties in Rusland en zelfs Bosnië gevonden, maar voornamelijk in Groot Brittannië en op de Orkney Eilanden. De grootste collectie runeninscripties en graffiti is door de Vikingen achtergelaten in Maes Howe (Orkney), een prehistorische grafheuvel met een bekamerde tombe. In een van de ruim 33 inscripties vertellen ze wat ze er in de 12e eeuw komen doen: ‘Kruisvaarders hebben in Maes Howe ingebroken. De kok van Graaf Lif heeft deze runen gekerfd. Een grote schat is verstopt in het noordwesten. Lang geleden is de schat hier verstopt. Blij is hij die deze grote schat zal vinden. Alleen Hakon heeft een schat van deze grafheuvel gebracht. Simon Sirith.’ Ook in Nederland (voornamelijk in Friesland) zijn korte runeninscripties gevonden. Er zijn voorwerpen met namen erop gevonden en een kam met het woord ‘kam’.  Daarnaast is er in 1996 een zwaardschede met inscriptie gevonden in Bergakker. Dit is vermoedelijk een Frankische inscriptie uit 425-450. Deze inscriptie laat zien dat de runen door verschillende bevolkingsgroepen gebruikt werden. De runen die op de zwaardschede staan, behoren op één na tot het oudste futhark. De tekst wordt als volgt geïnterpreteerd: ‘(van) Haþuþȳw. Ik(hij?) gun(t) een vlam (zwaard) aan de uitverkorenen’. Er wordt gesuggereerd dat dit de alleroudste Nederlandse zin is. Dan zou de oudste Nederlandse zin dus in runen geschreven zijn!

Persoonlijk vind ik het stuk over de Oudheid het interessantst. Gotaas vertelt hoe hardlopen bij de Inca’s vooral uit praktisch oogpunt gebruikt wordt:de boodschappers kunnen zo hard rennen dat ze verse vis binnen een paar uur van de kust naar het opperhoofd brengen. Ze leggen makkelijk 250 km per dag af en brengen nieuwsberichten mondeling of door middel van een touw met koorden en knopen eraan over, elke kleur staat voor een betekenis en een knoop voor een getal. In Griekenland lopen naakte jonge meisjes hard over pas verbouwde grond om vruchtbaar te worden.

De Vikingen gebruiken hardlopen om jongens tot sterke krijgers te maken en trainen hun snelheid door tegen paarden te lopen. Hardlopen wordt bij de Vikingen alleen als vermaak en training gezien. Als krijger is het belangrijker om goed te kunnen paardrijden, aangezien te voet wegvluchten voor de vijand als laf wordt gezien. Gotaas wijdt ook een hoofdstuk aan wedlopen tegen paarden bij de Ieren en de Vikingen. Hij heeft het hier over de Tailteann-games die gehouden werden ter ere van de overleden koningin Tailté. Het is jammer dat hij hier (of ergens anders in dit hoofdstuk) niet verwijst naar het bekende verhaal over Macha. Dat verhaal had perfect in het hoofdstuk gepast. In het verhaal wordt verteld hoe Macha’s man, Crunnchu mac Agnoman, opschept dat Macha sneller kan rennen dan de snelste paarden van koning Conchobor. Conchobor dwingt de zwangere Macha dan te rennen tegen zijn paarden. Macha wint en bevalt op de finishlijn van twee kinderen. Ze vervloekt de mannen van Ulster hierna en zorgt ervoor dat zij op kritieke momenten in de strijd last krijgen van weeën. Dit verhaal is in verschillende manuscripten te vinden. Het is jammer dat Gotaas, zoals in dit geval, weinig primaire bronnen gebruikt en veelal naar onderzoeken en boeken van andere auteurs verwijst.

Het tweede deel van het boek gaat over het moderne hardlopen. Gotaas noemt o.a. de Finse school van Paavo en werkt zo naar recentere hardlopers toe. Daarnaast bespreekt hij de opmars van de Afrikanen en het gebruik van doping. Al met al geeft Gotaas een interessant overzicht van de rol van hardlopen in verschillende culturen door de jaren heen. Het boek is zeer leesbaar voor mensen die niet veel van hardlopen weten, voor liefhebbers zal het nog interessanter zijn!

Naschrift: Hardlopen van Thor Gotaas, vertaald door Wouter de Jong, Athenaeum, Amsterdam 2011. Thor Gotaas (1965) is historicus en schreef eerder over de geschiedenis van het skiën en langlaufen.

Source: http://www.redferret.net/?p=28199

A beautiful photo of a Viking ship sculpture taken by Aevar Gudmundsson. Absolutely stunning.

Goden en helden op reis

Niet alleen de moderne mens reist graag, ook de Oudnoordse mythologie en de saga’s barsten van de reisverhalen. In de saga’s is de belangrijkste en verste reis de reis die Leif Eriksson naar Amerika heeft gemaakt. Dat zal zo rond het jaar 1000 zijn geweest. Zoals in de saga’s ‘Eiríks saga rauða’ en de ‘Grænlendinga saga’ vermeld staat, raakte een koopman na de ontdekking van Groenland in stormachtig weer van zijn koers af en bereikte zo de Amerikaanse oostkust. Hij vertelde Leif Eriksson over zijn ontdekking waarna Leif naar deze gebieden reisde. Omdat hij de winter niet in dit nieuwe land wilde doorbrengen, keerde hij zonder een voet aan wal te zetten terug naar Groenland. Hij had wel gezien dat er veel bossen op dit nieuwe land waren. In Groenland was hout een schaars goed, het nieuwe land werd dus met gejuich ontvangen. Toen Leif Eriksson later uiteindelijk met een groepje mensen aan wal ging, ontdekten ze dat het gebied een heerlijk zacht klimaat had. Er groeiden volop druiven, er waren weidse grasvlaktes, bossen met genoeg wilde dieren en rivieren vol met gigantische zalmen. Vanwege de vele druiven noemde Leif het land ‘Wijnland’. Doordat ze de oorspronkelijke bewoners probeerden uit te buiten, bleven ze uiteindelijk niet lang. De indianen kwamen in opstand tegen de Vikingen en verdreven ze van het continent.

De goden gingen ook graag op pad. Odin reisde graag om kennis te vergaren, maar andere goden, met name Thor, moesten vaak op reis om problemen die Loki had veroorzaakt op te lossen. Bijvoorbeeld in het verhaal over de dood van de reus Geirrød, een aartsvijand van Thor. Als Loki op een dag verkleed als valk rondvliegt in het rijk van Geirrød, wordt hij gevangen genomen door de reus. Nadat hij opgebiecht heeft wie hij is, eist Geirrød dat Loki ervoor zorgt dat Thor naar zijn rijk komt zonder zijn bekende hamer, ijzeren handschoenen en krachtgordel. Loki haalt Thor over en onderweg naar de reus overnachten ze bij een reuzin die vertelt hoe kwaadaardig en listig Geirrød is. Zij leent hun dan haar eigen hamer, handschoenen en krachtgordel. Bij Geirrød aangekomen moet Thor zijn krachten met hem meten. Geirrød gooit een gloeiende sintel naar Thor, maar met de ijzeren handschoen van de reuzin weet hij die te vangen en terug te gooien. De reus springt achter een ijzeren zuil, maar de sintel boort zich dwars door de zuil en de reus heen de grond in.

In de ‘Gylfaginning’ reist Thor wederom samen met Loki, nu naar het rijk van de reus Utgarda Loki. Aan het eind van een lange dag vinden ze een schuur om te overnachten. De boer en zijn familie hebben te weinig eten om iedereen te voeden. Thor biedt aan zijn twee bokken te slachten, als iedereen maar belooft om de botten heel te laten en in het vel terug te leggen. Loki fluistert de zoon van de boer in om toch een bot doormidden te breken en het merg eruit te zuigen. Als Thor de volgende ochtend zijn bokken met een klap van zijn hamer weer tot leven wekt, merkt hij dat een van de dieren lam is. Ter compensatie wordt boerenzoon Thjalfi Thors dienaar en reist met hen mee.

Een halve dag later arriveren ze bij het kasteel. Ze krijgen de poort, een hekwerk, niet open maar weten zich tussen de spijlen door te wringen. Eenmaal binnen lopen ze meteen naar de hal waar de reus een feest houdt voor zijn onderdanen. Als hij de reizigers ziet, zegt hij dat ze pas van zijn gastvrijheid mogen genieten als ze zichzelf hebben bewezen. Een paar moeilijke wedstrijden volgen, de goden winnen ze geen van alle. De volgende dag vraagt Utgarda Loki wat Thor van het bezoek vindt. Thor geeft aan dat hij zich onteerd voelt. Utgarda Loki onthult dan dat alles wat ze beleefd hebben tijdens hun reis en de hele wedstrijd in de burcht een zinsbegoocheling is geweest. Loki heeft een eetwedstrijd gehouden tegen het vuur (‘Logi’), Thjalfi liep hard met de geest (‘Hugi’) van de reus en Thor dronk uit een drinkhoorn waarvan het einde in zee stak, hij probeerde een kat op te tillen die in werkelijkheid de Midgardslang was en hij vocht tegen de ouderdom (‘Elli’). Utgarda Loki bekent onder de indruk te zijn van Thors kracht. Thor is woedend en heft zijn hamer op om de reus te slaan, maar dan blijken reus en burcht ineens verdwenen te zijn en gefrustreerd keert Thor huiswaarts, een onaangename reiservaring rijker.

CF

Verschenen in KL 2 2011 Vereniging Nederland-Noorwegen

Extensive evidence concerning hnefatafl can be found in a riddle contest in the Hervarar Saga. The saga has been preserved in six different manuscripts representing three strikingly different versions of the saga. The riddle episode combines riddles in verse with the solutions entirely in prose. According to Turville-Petre the riddles did not all come into existence at the same time as the story of the contest, he argues that the writer who composed the scene collected riddles that were circulating in verse before that time (Turville-Petre 1956: xiv).

Combining four different manuscripts – one from the 14th century called Hauksbók, one from the early 15th century (referred to as R and believed to be the most traditional), two older paper manuscripts from the 17th century (presumably indirect copies of Hauksbók) and a highly corrupt mid-seventeenth century manuscript referred to as U – the entire riddle episode can be recreated (Turville-Petre 1956: xvii-xviii).

The two riddles concerning hnefatafl contain the following information:

(56) Hverjar eru þaer brúðir, er um sinn drottin vápnlausan vega; inar jarpari hlífa um alla daga, en inar fegri fara? Heiðrekr konungr, hyggðu at gátu.

“(…) þat er hnettafl; inar dekkri verja hnefann, en hvítar sækja” (op. cit.: 43).

What women are they, warring together, before their weaponless king, day after day,  the dark guard him, but the fair go forth to attack? King Heiðrekr, solve this riddle!

“(…) this is hnefatafl, the darker ones defend the hnefi, but the white ones attack”.

(59) Hvat er þat dýrja, er drepr fé manna ok er járni kringt útan; horn hefir átta, en höfuð ekki, ok fylgja því margir mjök? (…) .

“Þat er húnn í hnettafli” (op. Cit.: 44-45).

What is that creature that kills men’s flocks and with iron all about it is bound; eight its horns are but head it has none: there are many that move at its side? (…)

“That is the húnn in hnefatafl.

Hauksbók adds to the solution of the second riddle: ‘It has the same name as a bear; it runs as soon as it is thrown.’ The word húnn apparently had two meanings, which is played upon here: ‘bear’s cub’ and possibly ‘die’ or a special piece in the game. The word horn could mean both ‘horn’ and ‘angle’ possibly describing specific places on the board (Tolkien 1960: 38-39, 88-89).

Tolkien also notes that different versions in different manuscripts differ in words and meaning concerning the sentence above (56). Hauksbók and U have vápnlausar meaning the maidens were weaponless instead of killing their weaponless king (Tolkien 1960: 36-38). Here I have used Turville-Petre’s transcription who consistently uses the R-manuscript where possible.

The answers to these riddles pose the question whether a die was used in hnefatafl or if two different games are mentioned in these riddles, which are both referred to as hnefatafl. The word húnn could possibly also simply refer to a specific, special, piece used in the game.

Looking closer at the evidence about brandub, we find an Irish poem from Acallam na Senorach mentioning brandub. This is a late Middle Irish text dated around the end of the twelfth century (Dillon 1970: ix). The poem mentions: “my famed brandub is in the mountain above Leitir Bhroin, five voiceless men of white silver and eight of red gold” (Stokes 1900: i ll. 3949-50). This shows that brandub was probably played with unequal amounts of pieces on either side and a king-piece.

Another poem, Abair riom a Éire ógh attributed to Maoil Eóin Mac Raith, gives another description. Taking into account the meter, language and style, this poem seems to belong to the court poetry from 1200-1640.

A golden branán with his band art thou with thy four provincials; thou, O king of Bregia, on yonder square and a man each side of thee.

The branán plays an important role in this game, as it is made of gold. The word branán  is a common epithet for chief.

Summarizing the evidence, we now know that brandub was played with one branán  and four ‘provincials’ on one side, these are the five white men mentioned in the Acallam na Senorach  poem, and eight red men on the other side. This is consistent with the tafl games.

Archeological evidence might tell us something about the origin of these games and whether they were introduced by the vikings.

In 1932 the Ballinderry gameboard was found. Research shows that this board was manufactured in Dublin and it dates from the 10th century. The board dates to the tenth century. As Dublin was founded by Vikings, the board’s origin implies that it is a Viking artefact. The board was however found in a crannog in Ballinderry. This shows that the board was used by native Irish people.

It is not entirely certain what game was played using this board, brandub is one of the possibilities. MacWhite points out that Brandub would fit perfectly on the Ballinderry board. He proposes that the men should be placed in the shape of an orthogonal cross. The corner cells could then be marked to indicate that men placed here would be safe from capture. In hnefatafl a piece is captured by surrounding it on two opposite sides. Therefore a piece standing in the corner could not be captured (MacWhite 1946: 34).

If brandub was indeed played on the Ballinderry gaming board, it would prove that the Vikings took their games to Ireland and introduced them to the Irish people. Considering the layout of the board, it seems very likely.

Baldr

Baldr is de zoon van Odin en Frigg. Hij is getrouwd met Nanna en woont in Breidablik, wat zoveel betekent als ‘wijds uitzicht’. Over Baldr wordt altijd met veel lof gesproken, hij is de meest geliefde god. Van Baldr wordt in ‘Gylfaginning’ gezegd dat hij zo mooi is dat hij straalt. Het plantje Baldrs brá (Matricaria maritima, een kamillesoort) is zo wit dat hij zijn naam dankt aan de vergelijking met Baldr’s wimpers. Er zijn weinig verhalen over Baldr bekend, maar als hij genoemd wordt is dat altijd uitzonderlijk positief. De enige mythe met Baldr als hoofdpersoon gaat over zijn dood, dit is dan wel weer een van de bekendste Scandinavische mythen.

Volgens deze mythe heeft Baldr een reeks voorspellende dromen waarin zijn leven bedreigd wordt. Als hij de andere Asen over zijn dromen vertelt, besluiten zij dit te voorkomen door alle wezens op de hele wereld een eed te laten afleggen waarin zij beloven Baldr geen kwaad te doen zodat hij tegen al het kwaad beschermd is. Niet alleen mensen, dieren en planten leggen de eed af, ook metaal, stenen, de aarde, gifsoorten, eigenlijk alles wat mogelijk een bedreiging voor Baldrs leven kan vormen, moeten beloven hem geen kwaad te doen. Zodra bekend is dat alles en iedereen de eed heeft afgelegd, hebben Asen er plezier in om op Baldr te schieten en hem te slaan. Baldr komt overal ongeschonden uit en alle goden zijn onder de indruk en blij dat hun geliefde god deze bescherming heeft.

Ook in dit verhaal speelt onruststoker Loki een grote rol. Loki kan het niet verdragen dat Baldr onschendbaar is en wil weten of Baldr geen enkele zwakke plek heeft. Hij verkleedt zich als vrouw en zoekt Frigg op. Loki vertelt Frigg dat de Asen Baldr aan het beschieten en stenigen zijn, maar dat niets hem schijnt te deren. Frigg bevestigt dat elk wapen en elke houtsoort heeft gezworen Baldr geen kwaad te doen. Loki vraagt of echt iedere houtsoort de eed heeft afgelegd en Frigg bekent dat er één jonge maretak is, deze tak groeit ten westen van Valhalla en was te jong om de eed af te leggen.

Loki weet nu wat hij weten moet en verdwijnt meteen om deze maretak te zoeken. Als hij hem gevonden heeft, breekt hij hem af en gaat op zoek naar Baldr. Iedereen is nog steeds op Baldr aan het schieten. Loki ziet Hod, Baldrs blinde broer, langs de kant staan en vraagt waarom hij niet meedoet. Hod zegt dat hij niet meedoet omdat hij geen wapen heeft en ook niet kan zien waar Baldr is.

Loki zegt dat Hod net als de anderen Baldr moet eren en dat hij wel een wapen heeft waarmee hij kan schieten. Hod krijgt de maretak en met behulp van de aanwijzingen van Loki schiet hij. De tak gaat recht door Baldr heen en Baldr valt dood op de grond.

Aangezien Baldr niet eervol op het strijdveld gestorven is, mag hij niet naar Valhalla. In plaats daarvan moet hij naar het dodenrijk van Hel, een van de dochters van Loki. Frigg wil haar zoon laten terugkeren en vraagt wie moedig genoeg is om naar het dodenrijk af te dalen om Hel over te halen Baldr terug te laten keren.

Odins andere zoon Hermod biedt zich aan. Hij maakt de lange rit op Odins achtbenige paard Sleipnir. Hermod rijdt negen nachten door donkere, diepe valleien. Bij de poorten van Hel aangekomen springt Hermod in een keer door de poort heen en gaat de zaal in. Daar ziet hij Baldr op de eretroon zitten. Hermod vraagt Hel of Baldr mag terugkeren naar Asgaard, alle Asen zijn diepbedroefd om de dood van Baldr. Hel zegt dat Baldr op één voorwaarde terug mag: elk levende wezen moet om hem huilen. Als iemand niet huilt, zal zij Baldr bij zich houden. Hermod rijdt terug naar Asgaard en laat boodschappers het nieuws verspreiden. Iedereen die het verhaal hoort, huilt om Baldr te bevrijden. Enkel de reuzin Thokk (Loki in vermomming) weigert een traan te laten waardoor Baldr in het dodenrijk moet blijven.

Baldrs dood blijkt echter niet voor niets: in het Eddagedicht Völuspá voorspelt de zieneres al dat Baldr door zijn broer met een maretak gedood gaat worden. Baldr en zijn broer Hod zullen echter na de ondergang van de wereld in de wereld die dan nieuw ontstaat, als eerste terugkeren, elkaar vergeven en samen in Valhalla wonen.

CF