Dwergen in de Scandinavische mythologie

Dwergen (svartalf, zwartelven) spelen een belangrijke rol in Scandinavische mythologie. Ze wonen ondergronds in Svartalfheim, een rijk vol mijnen en labyrinten, en ze zijn pikzwart. Hun bekendste eigenschap is dat ze fantastische smeden zijn, ze maken de beste wapens en de mooiste juwelen.

In de mythologie wordt verteld dat de dwergen gemaakt zijn uit zand en steen. Als ze blootgesteld worden aan zonlicht vallen ze ook weer uiteen in zand en aarde. Daarom wonen de dwergen ondergronds. In Gylfaginning wordt verteld dat de vier dwergen Norðri, Suðri, Austri en Vestri de hemel op hun schouders dragen.

Hun status als gedreven ambachtslieden wordt geïllustreerd doordat dwergen verantwoordelijk zijn voor de drie belangrijkste godenartefacten. Zo worden de dwergen Brokk en Eitri genoemd als makers van Thors hamer Mjölnir, Odins armring Draupnir en Gullinbursti, het gouden wilde zwijn van Freyr. Zij maken deze voorwerpen om aan Loki te bewijzen dat zij mooiere dingen kunnen maken dan de dwergen die ‘de zonen van Ivaldi’ worden genoemd. De zonen van Ivaldi hebben bijvoorbeeld Gungnir, de speer van Odin, en Skíðblaðnir, de opvouwbare boot van Freyr gemaakt.
Helaas voor Loki slagen de dwergen erin om de zonen van Ivaldi te overtreffen, Loki heeft namelijk zijn eigen hoofd ingezet in de weddenschap. Hij weet zich eruit te praten door de dwergen er op te wijzen dat ze zijn nek moeten doorsnijden om zijn hoofd te krijgen, en zijn nek is natuurlijk nooit onderdeel geweest van de weddenschap! De dwergen moeten hem daar gelijk in geven maar laten zijn bedrog niet ongestraft: ze besluiten om zijn mond dicht te naaien zodat hij anderen niet kan bedriegen met zijn woordspelletjes.
Dwergen zijn ook zeer bedreven in het werken met goud, ze kunnen er zelfs haar van maken. In Skáldskaparmál lezen we hoe de dwergen haar van goud maken, zo fijn als zijde en zo licht dat zelf een vogel het gewicht niet kan voelen. Dit alles omdat Loki als grap het haar van Thors vrouw Sif heeft afgeknipt en alleen haar van goud Sif weer gelukkig kan maken.
Andere voorwerpen die in de mythologie terugkomen zijn een helm, Huliðshjálmr, met een bijbehorende cape die er voor zorgen dat de dwergen onzichtbaar worden en een ring die vergelijkbaar is met Odins Draupnir. Deze ring is gemaakt door de dwerg Andvari, Waakzaam.
Andvari leeft onder een waterval en kan zichzelf veranderen in een snoek. Hij heeft een ring gesmeed, Andvaranaut (het geschenk van Andvari) met dezelfde magische eigenschap als Draupnir: ook uit deze ring komen elke negende dag acht nieuwe ringen. Andvari is schatrijk geworden. Op een dag wordt Andvari in zijn gedaante als snoek gevangen door Loki die op zoek is naar goud. Loki eist al het goud van Andvari en in zijn hebzucht pakt hij ook de ring. Andvari vervloekt de ring en zijn schat: iedereen die de volledige schat bezit, zal sterven.
Er zijn ook dwergen beroemd (of berucht) geworden om andere dingen dan de voorwerpen die ze maken. Fjalar en Galar, bijvoorbeeld. Zij besluiten om de reus Kvasir te vermoorden om zijn kennis te stelen, zijn bloed mengen ze met honing om mede te maken. Ieder die deze mede drinkt, wordt dichter of geleerde. De dwergen raken de mede kwijt als ze de reus Gilling en zijn vrouw vermoorden. Suttung, de zoon van Gilling, ontdekt dat Fjalar en Galar zijn ouders hebben vermoord en bedreigt de dwergen. Om hem te sussen bieden Fjalar en Galar Suttung de magische mede aan. Suttung verstopt de mede middenin een berg en laat zijn zus Gunnlod de mede bewaken.

Een andere beroemde dwerg is Alviss, Alwijs. Zijn verhaal is een tragisch liefdesverhaal. Thrud, de mooie dochter van Thor, is als vrouw beloofd aan Alviss. Thor wil echter niet dat Thrud met een dwerg trouwt, hij eist dat Alviss eerst bewijst dat hij echt alwetend is. Alviss stem toe, verblind door liefde voor Thrud. Thor begint vraag na vraag af te vuren op Alviss, de vragen gaan over alle werelden, over de zee, de hemel, de aarde, het duurt zo lang dat de ochtend aanbreekt en Alviss verrast wordt door het zonlicht waardoor hij in steen verandert.
Er is ook nog een aantal andere dwergen uit de Scandinavische mythologie eeuwen later beroemd geworden. Het is geen geheim dat Tolkien geïnspireerd is geraakt door de Scandinavische mythologie. Hij studeerde in 1915 af in Engelse filologie (taalkunde die zich op dode talen richt) met Oud-noords als extra vak. De namen die hij geeft aan zijn dwergen in De Hobbit, komen rechtstreeks uit Völuspá: Thorin met het Eikenschild, Dvalin, Bifur, Bofur, Bömbur, Nóri, Óinn, Thrór, Thrain, Fíli en Kíli. Zo leeft de Scandinavische mythologie ook in moderne media en literatuur voort.

Scandinavische Kunst: Bjørg Elise Tuppen

Als je denkt aan kunst in Noorwegen komen een paar namen meteen naar boven: Edvard Munch als bekendste schilder, Ole Bull en Edvard Grieg als componisten en Arnstein Arneberg, de architect van het Stadhuis in Oslo.
In Noorwegen en heel Scandinavië, is nog veel meer oude en moderne kunst te ontdekken. In deze serie vertel ik elke keer iets over een interessante, wat onbekendere, Noorse of Scandinavische kunstenaar. Deze eerste aflevering gaat over een jonge fotografe: Bjørg Elise Tuppen.

Bjørg Elise Tuppen is een Noorse fotografe en grafisch ontwerper uit Harstad. In haar werk staat het prachtige Noorse landschap centraal, in het landschap verwerkt ze een onverwacht element.

Zo geeft het project ‘Visual Strangeness’ een dromerige alternatieve werkelijkheid weer met vissen die door het gras zweven en een pinguin die over een landweg loopt.
De foto’s hebben een dromerige sfeer en zijn niet duidelijk zichtbaar bewerkt. Daardoor laten ze je met een gevoel achter dat het beeld best wel eens waar zou kunnen zijn, maar dat er iets is wat niet helemaal klopt. Dat maakt deze foto’s zo sterk.

Visual strangeness – A Dream of Fish and Bluebells

Een van Bjørg Elise Tuppens andere projecten heet ‘Norway, the land of myths and folklore’. Op deze foto’s staan wezens uit de Scandinavische mythen en sagen.

Myths and folklore -Jotne

Ze toont onder andere huldra, elven en reuzen in hun natuurlijke omgeving. Ook dit levert fantastische plaatjes op.

In een van haar nieuwste projecten ‘In Between elements’ speelt Bjørg Elise met richting en dimensie, waarbij ze bijvoorbeeld bij een foto van een plas in een weiland de waterdruppels uitvergroot, bij een andere foto spiegelt ze land en lucht.

In between elements – road

In between elements – Swimming

Deze foto’s en meer zijn te zien op haar Behance pagina:

https://www.behance.net/Bjorg-Elise

Alle foto’s zijn van Bjørg Elise Tuppen, hier geplaatst onder een creative commons licentie: CC BY-NC-ND 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/

Recensie: De Rustelozen

De Rustelozen, Linn Ullmann, vertaald door Lucy Pijttersen, Hollands Diep, Amsterdam, november 2016.

Dat Linn Ullmann de buitenechtelijke dochter is van de spraakmakende en beroemde Ingmar Bergman en Liv Ullmann heeft altijd een rol gespeeld in haar eigen werk. 

Haar jeugd is niet makkelijk geweest, met ouders die er nooit waren en steeds wisselende kindermeisjes die haar grootbrachten. Van sommige meisjes herinnert Linn zich niet veel meer. Over ene Catherine schrijft ze: ‘Wat ik bedoel is dat ik me niet kan herinneren hoe ze eruitzag (…), maar wel weet ik nog dat er een donkere, zware sfeer om haar heen hing, blauw en treurig. Als ik haar zou moeten vergelijken met een vrucht, zou het een zwarte bes zijn.’ 

Haar moeders tijd wordt bij voortduring opgeslokt door films of door een constante stroom minnaars. Bij haar kluizenaar van een vader, die haar altijd in de derde persoon aanspreekt, brengt ze jaarlijks de maand juli door. Eenzaamheid en het gevoel van anders zijn staan centraal in haar jeugd.

Ingmar Bergman en Linn Ullmann willen samen een boek schrijven over ouder worden, daarom neemt Linn de gesprekken met haar dan 87 jaar oude vader op; haar vader is dan al zo vergeetachtig dat hij vaak van de hak op de tak springt. Nadat Ingmar Berman sterft, duurt het een paar jaar voordat Linn de opnames terugluistert en uiteindelijk dit boek over haar jeugd en ouders schrijft.

De Rustelozen staat vol transcripties van bandopnames, anekdotes, gesprekken en verhalen over de niet alledaagse jeugd en het verdere leven van Linn. Ze vertelt openhartig over de moeilijke, maar op hun eigen manier liefdevolle band die ze met haar vader en moeder had. Linn wisselt tussen het afstandelijk beschrijven van haar jeugd, waarin ze steevast aan zichzelf en haar familie refereert als ‘het meisje’ en ‘de vader’ en ‘de vrouw’ en hoofdstukken die zijn geschreven vanuit de ik-persoon. 

Ondanks de afstandelijkheid die daaruit klinkt, boet het verhaal niet aan kracht of intimiteit in. Juist de verschillen in toon en perspectief maken van De Rustelozen een indrukwekkend boek dat nog lang blijft hangen. Absoluut een aanrader en een van de beste boeken die ik in de afgelopen maanden gelezen heb.