Dutch · Medieval · mythology · Old Norse

Kleuren in de Scandinavische mythologie

Kleuren

red apple beside the green apple
Photo by freestocks.org on Pexels.com

Als wij een appel zien, kunnen we meteen zeggen dat we die appel aanduiden met het woord rood of groen. Als we naar de lucht kijken, noemen we de wolken wit en de lucht daaromheen blauw, we denken er niet eens bij na. Hoe worden kleuren eigenlijk door mensen waargenomen en hoe wordt vervolgens bepaald welke naam aan een bepaalde kleur gegeven wordt?

Het waarnemen van kleuren

Mensen zien kleuren doordat er op het netvlies (voornamelijk in de gele vlek) drie typen verschillende ‘kegeltjes’, dat zijn lichtgevoelige cellen, zitten. Elk type kegeltje bevat een ander kleurpigment, rood, groen en blauw, en heeft daardoor een eigen gevoeligheidsmaximum voor verschillende golflengtes van licht, de kegeltjes kunnen het licht daardoor filteren. Mensen kunnen, als ze naast elkaar getoond worden, tussen de 120 en 160 zuivere kleuren van elkaar onderscheiden. Zonder vergelijkingsmateriaal daalt dat aantal naar tussen de 10 tot 14 kleuren. We kunnen de zogeheten ‘tint’ van de kleur, de verzadiging (het tegendeel van grijsheid) en de intensiteit (de lichtheid) waarnemen.

Het benoemen van kleuren

Kleurterminologie wordt in de tweede eeuw na Christus al door filosofen bediscussieerd: de Romeinse filosoof Favorinus merkt in een Romeinse encyclopedie op dat de ogen in staat zijn om veel meer kleuren te onderscheiden dan er met woorden te benoemen zijn. Hij geeft daarbij als voorbeeld dat rood en groen in heel veel soorten bestaan, maar slechts met twee namen worden aangeduid.

Deze constateringen liggen aan de basis van modern kleuronderzoek. De onderzoekers Berlin en Kay hebben in 1969 een grootschalig onderzoek gepubliceerd naar kleurtermen in verschillende talen. Er bestaan volgens Berlin en Kay elf basis kleurtermen, elke taal maakt daar (eventueel) een selectie uit. De selecties die door talen gemaakt worden en de toevoegingen van andere kleurtermen verlopen vervolgens altijd volgens een universeel schema.

Taal stadia VI> VII
Zwart In dit stadium worden in willekeurige volgorde toegevoegd:

Paars

Roze

Oranje

Grijs

I > Wit
II > Rood
Groen
III / IV > Geel
V > Blauw
Bruin

Natuurlijk zijn er nog andere kleuren waar termen voor zijn, dit zijn vaak afgeleiden van de basiskleuren, bijvoorbeeld lichtblauw of kleuren die zijn samengesteld met objecten, gevoelens of substanties: vuurrood, koper of bloedrood zijn daar voorbeelden van. Ook termen die in combinatie met een ander woord een kleur aanduiden, zoals blond haar zijn geen basis kleurtermen. In onderzoeken is het dan ook belangrijk om onomstotelijk vast te stellen welke termen de basiskleurtermen in een taal zijn.

Kleuren in Oudnoodse mythologie

Na deze les in kleurterminologie, is het tijd om te kijken welke opmerkelijke kleuren in Oudnoordse teksten voorkomen en welke woorden in samenhang met kleuren gebruikt worden. 

Litr. Het woord Litr betekent ‘kleur’ en wordt veelvuldig gebruikt in oudnoordse sagas in de samenstelling litklæði, ‘kleur kleren’. Hiermee worden (kunstmatig) gekleurde kleren bedoeld, met deze term duiden de schrijvers aan dat de eigenaar van deze kleren rijk is en vaak wordt deze term gebruikt om iemand aan te duiden die recent is teruggekeerd van een verre reis.

Verder komen de volgende basiskleurtermen in het Ourdnoords voor:

  1. Svartr betekent zwart en wordt in Oudnoordse teksten voornamelijk gebruikt voor dieren, voornamelijk paarden, maar ook koeien en beren. Daarnaast wordt het gebruikt om mensenhaar en huidskleur aan te duiden. De kleur wordt vergeleken met teer in Njáls Saga en met de kleur van de aarde in Heimskringla.
  2. Hvitr, wit. Met deze term worden paarden, mensenhaar, ogen, huidskleur en kleding, bont wijn, puur zilver, bloemen en brood aangeduid. Hvitr beschrijft ook religieus vasten, een dieet van melk en kwark (zonder vlees). De kleur wordt vergeleken met sneeuw in Orkneyinga saga en met een duif in Þiðriks saga af Bern en met het witte membraan van een ei in de Edda.
  3. Rauđr, rood. Deze kleur wordt gebruikt om  gezichtskleur, haar, bloed, zijde, honing, koeien, paarden, vuur, wapens, kleding, goud, wijn, rozen en de kleur van de zon aan te duiden. De kleur wordt vergeleken met bloed in Heimskringla.
  4. Grœnn, groen. Deze kleur wordt gebruikt voor grassen, bomen, vruchten, velden, zijde, kleding, tenten, zwaarden, helmen, bier en wonden. Samen met vlees en vis wordt het gebruikt om de versheid aan te duiden. Als kleur wordt het vergeleken met gras in Karlamagnúss Saga en met de zee in Hauksbók.
  5. Gulr, geel. Deze term wordt voornamelijk gebruikt om haarkleur aan te duiden in combinatie met zijde. Het wordt ook gebruikt voor schilden, kleding, stenen, tenten, tanden en ogen (bij katten).
  6. Blár, blauw. Blár wordt gebruikt om ogen, kneuzingen, huidskeur, kleding en tapijten, stenen en marmer, wapens,rook en vlammen aan te duiden. In het geval van kleding wordt de term voornamelijk gebruikt voor capes en kleding van welgestelde personen in Heimskringla. Ook het prototype van een nobele heer Faðir in Rígsþula draagt een blauw hemd. Raven worden vaak met deze kleur aangeduid in oudnoordse teksten. Als je goed kijkt, zijn raven inderdaad eerder blauwzwart dan pikzwart.
  7. Brúnn, bruin. Brúnn wordt gebruikt voor paarden, kleding, mensenhaar, wapens en (leren) harnassen.
  8. Grár, grijs. Deze term wordt gebruikt voor huidskleur, stof, kleding, mensenhaar, katten, paarden, staal, zilver, stenen en rotsen.
bloom blooming blossom blur
Photo by Pixabay on Pexels.com

Met deze 8 basistermen is Oudnoords een Stadia VII taal. Voor de kleuren paars, roze en oranje zijn in het Oudsnoords sporadisch termen opgedoken. Purpuralitr voor paars, bijvoorbeeld, dit is echter een latijns leenwoord en komt heel weinig voor, in Modern IJslands wordt nu fjolublár (viooltjes blauw) gebruikt voor paars. Voor oranje komt heel sporadisch rauđgulr (roodgeel) voor, in modern IJslands is dat nu vervangen voor appelsínugulur (sinaasappel geel). In het Oudnoords bestaat geen specifiek woord voor roze, in het modern IJslands is roze bleikur. Die term wordt ook in Oudnoordse teksten gebruikt maar betekent daar voornamelijk ‘bleek, lichtgekleurd’ en zeker niet roze.

Bronnen:

Some Comments on Old Norse-Icelandic Color Terms, Kirsten Wolf, ANF 121, 2006. (173-192).

The Historical Development of Basic Color Terms in Old Norse-Icelandic, Jackson Crawford, Germanic and Slavic Languages and Literatures Faculty Contributions. 1, 2014.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s